گوزن زرد ایرانی یکی از نادرترین و زیباترین گوزنهای جهان است که زمانی گمان میرفت منقرض شده است. گوزن زرد ایرانی جثهای متوسط (بین مرال و شوکا) دارد. رنگ پشت و پهلوها زرد متمایل به قرمز و زیر بدن، کفلها و دم سفید است. ویژگی بارز آن خالهای سفید روی بدنش است که در بهار و زمستان به وضوح دیده میشود اما در فصول سرد سال موهای خاکستری و بلندتری روی خالها را میپوشاند. نرها شاخهای بلند و نسبتا پهنی دارند. رشد شاخها از یک سالگی به بعد شروع میشوند. در فصل زمستان شاخها میافتند و شاخهای جدید بلافاصله رشد میکنند و در تابستان تکمیل میشوند. شاخ نرها در قسمت انتها پهن و “پنجهای” شکل میشود.
طول سر و تنه این گونه 150 تا200 سانتیمتر، دم16 تا 20 سانتیمتر، ارتفاع 85 تا 110 سانتمیتر و وزن 50 تا 130 کیلوگرم میباشد. پستانداری اجتماعی و شبگرد است که صبح زود و اوایل غروب فعالیت بیشتری دارد. معمولا ماده ها، بچهها و نابالغها در گروههایی جدا از دسته نرهای مسن مشاهده میشوند. حیوان قادر است به خوبی شنا کند و در محیطهای طبیعی بسیار محتاط است و به مجرد احساس خطر با خیزهای بلند فرار میکند. گاهی نیز در میان بوتهها و درختان مخفی میشود. گیاهخوار است و از علوفه، سر شاخهها و میوهها تغذیه میکند. جفتگیری در اواسط شهریورماه شروع میشود و مدت آبستنی حدود 8 ماه است. یک و بهندرت دو بچه میزاید. در 5/1 سالگی بالغ میشوند. طول عمر حدود 16 سال است.
پراکنش در ایران:
در گذشته پراکنش وسیعی در جنگلهای نیمه گرمسیری خوزستان (دز و کرخه) و بخشهایی از رشتهکوه زاگرس داشته است و این منطقه زیستگاه اصلی گونه گوزن زرد ایرانی است. اما امروزه جمعیت طبیعی آن محدود به دز و کرخه است و از نظر طبقه حفاظتی “در معرض خطر انقراض شدید” قرار دارد و تحت برنامههای تکثیر در اسارت و معرفی مجدد به زیستگاه های طبیعی است. این گونه طی 5 دهه گذشته برای حفظ نسل، به مناطق نیمه وحشی در سایر نقاط کشور نظیر جزیره اشک در دریاچه ارومیه، دشت ناز ساری، مانشت و قلارنگ در ایلام، باغ شادی در یزد و ارسنجان و میانکتل در فارس منتقل شدهاست.
سرگذشت و تاریخچه حفاظت:
کشف مجدد و اولین تلاشها برای نجات:
تا پبش از سالهای 38-1337 تصور بر این بود که نسل گوزن زرد ایرانی به طور کامل منقرض شده است. اما مشاهدات اتفاقی چند نفر از اهالی بومی در بیشهزارهای دز و کرخه و پیگیریهای انجام شده توسط ماموران محیط زیست وقت، نشان داد که این گونه ارزشمند هنوز در جنگلهای خوزستان نفس میکشد.
در اواخر دهه ۱۹۵۰ میلادی (دهه ۱۳۳۰ شمسی)، ورنر ترنزه و ژرژ اوپل به همراه یک تیم تحقیقاتی از آلمان وارد ایران شدند و موفق به زندهگیری یک زوج گوزن زرد در حاشیه رودخانه کرخه گشتند. این دو گوزن به «باغوحش اوپل» در آلمان منتقل شدند و طبق توافق، مقرر شد نیمی از موالید آنها به ایران بازگردانده شود. با این حال، به دلیل نبود محوطه مجزا در آلمان، گوزنهای ایرانی با گوزن زرد اروپایی آمیزش یافتند و جمعیت موجود در آلمان ناخالص (هیبرید) شد.
زندهگیری در کرخه و پایهگذاری دشت ناز:
در سال ۱۳۴۲، کانون شکار و صید ایران عملیات گستردهای را برای زندهگیری بازماندگان اصیل در کرخه آغاز کرد. طی این تلاش یکماهه با مشارکت نزدیک به ۴۰۰ نفر از اهالی بومی در جنگلهای حلوه، چندین رأس گوزن زرد خالص زندهگیری شد.
این گوزنها پس از نگهداری کوتاهمدت، به زیستگاه محصور ۵۵ هکتاری در دشت ناز ساری منتقل شدند؛ اقدامی که سنگ بنای اصلی برنامه تکثیر در اسارت و نجات نسل این گونه در ایران شد
ماجرای تفکیک گوزنهای خالص و ناخالص:
در سال ۱۳۵۱، ۷ رأس گوزن از باغوحش اوپل به ایران بازگردانده شد. کارشناسان ایرانی با هوشیاری و آگاهی از ناخالص بودن این گوزنها، آنها را در سایتی مجزا در سمسکنده قرار دادند تا با ذخیره ژنتیکی اصیل دشت ناز مخلوط نشوند.
در جریان تحولات انقلاب، با هوشیاری کارشناسان وقت، ۴ رأس از گوزنهای ناخالص سایت سمسکنده به خارج منتقل شد و جمعیت خالص و دستنخورده دشت ناز ساری حفظ گردید. به این ترتیب، خط ژنتیکی گوزن زرد ایرانی تا به امروز پاک و اصیل باقی ماند
گسترش زیستگاهها و پراکنش در کشور:
پس از موفقیت اولیه در دشت ناز، سازمان حفاظت محیط زیست در دهههای پنجاه و شصت شمسی تعدادی از گوزنها را به جزیره اشک دریاچه ارومیه و میانکتل در استان فارس منتقل کرد. سازشپذیری بالای گونه و نبود شکارچیان بزرگ در جزیره اشک باعث شد جمعیت آن طی دو دهه به حدود ۳۰۰ رأس برسد.
در سالهای ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷، برای جلوگیری از تخریب زیستگاه و کاهش منابع به دلیل تراکم جمعیت، برنامهریزی جدیدی صورت گرفت. حدود ۱۰۰ رأس گوزن از دشت ناز و جزیره اشک زندهگیری و به سایتهای پرورش و احیا در استانهای مختلف شامل حاشیه رودخانههای کرخه و دز در خوزستان، مانشت و قلارنگ در ایلام، بیجار کردستان، باغ شادی یزد و دنا در کهکیلویه و بویر احمد منتقل شدند
امروزه با گذشت بیش از پنج دهه از آغاز برنامههای حفاظتی، ۸ استان کشور میزبان سایتهای تکثیر و نگهداری گوزن زرد ایرانی هستند.